پژوهشکدۀ فرهنگ و هنر معاصر حیرت با هدف تولید دانش در ادبیات و هنر معاصر ایران در سال ۱۴۰۱ تأسیس شد. این پژوهشکده به پشتوانۀ “سمپوزیوم دوسالانۀ رویکردهای نوین در ادبیات داستانی معاصر ایران” و “بینال مجسمهسازی آوانگارد حیرت” و همچنین “آکادمیِ تحلیل و نقد و پژوهشهای ادبیهنری حیرت”، با ایجاد حلقههای پژوهشی و در زمینههای مختلف فرهنگ و ادبیات و هنر معاصر ایران به فعالیت منسجم و هماهنگ و هدفمند مشغول است. نتایج این پژوهشها در قالب مقالات تخصصی و کتابهای نظری منتشر میشوند.
تاریخچه
آکادمی هنر و ادبیات حیرت با هدف نوگرایی در هنر و با شعار “نوزایی در تئوری و آزادی در خلق” در سال 1391 تاسیس شد. در این راستا و برای شناسایی و معرفی هنرمندان و تحلیلگران و منتقدان نوگرای فارسیزبان در سال 1393 فراخوان نخستین جشنوارۀ سراسریِ حیرت با عنوان “داستان خلاقانۀ سال حیرت” منتشر شد. این جشنواره از سال 1396 با بخش ” تحلیل و نقد داستان کوتاه سال حیرت” نیز همراه شد. گزارش کامل برگزاری و آثار و متون برگزیدۀ نُه دوره از جشنوارههای حیرت تا سال 1403 در شمارههای 1 تا 9 کتاب سال “داستان خلاقانۀ سال (حیرت)” منتشر شده و نسخۀ الکترونیک این سالنامهها از طریق سایت و اپلیکیشن کتابخوان طاقچه در دسترس است.
در بخشی از مقدمۀ شمارۀ نخست کتاب سال حیرت (سالنامۀ داستان خلاقانۀ سال) چنین نوشته شده است: «[…] زمانی که عمدۀ نشریات، مجلات و جشنوارههای ادبیهنری کشور با نگاههای پوسیده، استانداردشده و خودکامه و بدون توجه لازم به فرم زیباییشناختیِ آثار، با رویکردهای موضوعمحور و حاشیهایِ هنر، هر روز بیشتر و بیشتر به رکود ادبی موجود دامن میزنند؛ زمانی که عمدۀ آثار خلاقانه و ساختارشکنانه و جسورانۀ هنرمندان جوان و مستعدی که هنوز اسیر قاعدهها و چارچوبهای نسبی نشدهاند، در جشنوارهها، نشریات و مجامع ادبی و هنری نادیده گرفته میشوند، و زمانی که چارچوبها و قواعد کهنهشده، معیار ارزشگذاری شدهاند، لازم شد تا فرصتی پدید آید و حرکتی نو صورت گیرد که اصل را بر آنچه نادیده گرفته شده، بگذارد. اصالت خلاقیت در هنر. […] نیز می دانیم، ادبیات و هنر خلّاقانه و پیشرو را با عموم مردم چندان سروکاری نیست. اما مگر نه این است که همین آثار، سیر حرکت رو به جلو هنر را رقم میزنند؟ که تاریخ هنر هر ملت، تاریخ همین ساختارشکنیها و پیشرویهاست؟ که هنر ماهیّتاً پیشرو است و هر اثر هنری بزرگ و جاودانی در زمان خلق شدنش، فراتر از انتظارات و تصورات و قالبهای مد نظر عموم جامعه بوده است؟این سخن به معنای آن نیست که با روش استبدادگرای دیدگاه مقابل، گفته شود که تمامی بدنۀ ادبیات و هنر یک جامعه، در تمام زمانها باید چنین و چنان باشد و جز آن، مقبول نیست. ما نمیخواهیم استاندارد دیگری تبیین کنیم و اینگونه القا کنیم که تمامی آثار خلق شده در هنر، باید آوانگارد باشند. اما معتقدیم که بخش کوچک و درعینحال پیشرو و خلاق ادبیات و هنر هر جامعه، غنا دهنده، تغذیه کننده و پیشبرندۀ تمامی بدنۀ هنر آن جامعه است. […] هنر و ادبیات آوانگارد، نه در حسرت گذشتۀ شکوهمند فرهنگی میسوزد و نه فریب اقتضائات هردم دگرگونشوندۀ متناسب با زمان حال را میخورد. […] سالنامۀ “داستان خلاقانۀ سال” و جشنوارۀ “حیرت” هر دو برآنند تا بشناسند و بشناسانند اندکهنرمندان پرشور و خلّاقی را که چنین آمالی در سر دارند.»
پس از ده سال برگزاریِ مداوم و منظم و مستقلِ جشنوارههای حیرت، تجربیات و هماندیشیهای جمع ارزشمندی از هنرمندان و پژوهشگران و همراهان حیرت از سراسر کشور، هیئت علمیِ پژوهشکدۀ فرهنگ و هنر معاصر حیرت را به این نتیجه رساند که نیاز به حرکتی منسجمتر و جدّیتر در هنر و ادبیات آوانگارد ایران است. حجم عظیمِ تکرار و کهنهگارایی و سطحینگری و اندیشهگریزیِ جاری در فضاهای دانشگاهیِ هنر و ادبیات و در انجمنها و محفلهای ادبی و هنری کشور، ما را بر آن داشت تا از ادامۀ مسیر جشنوارههای حیرت به شکل پیشین خودداری کنیم.
فراخوان دهمین دوره با تغییرات اساسی و با عنوان “سمپوزیوم دوسالانۀ رویکردهای نوین در ادبیات داستانی معاصر ایران” منتشر شد. هدف از این تغییر، کاهش تمرکز بر بخش رقابتی (با حفظ آن برای باز نهادن مسیر آشنایی و معرفی هنرمندان و پژوهشگران نوگرا) و تمرکز بیشتر بر بخش غیررقابتی است. در بخش رقابتی مستقیما از واژۀ آوانگارد استفاده شد و کوشیدیم تا برای جلوگیری از فهم سطحی از این واژه، تبیینی دقیق ازطریق مقالات تخصصی بر این مفهوم ایجاد کنیم و فضای بحث و تبادلنظر در این رابطه را در بخشهای غیررقابتی بگشاییم. “جشنوارۀ داستان کوتاه آوانگارد” و “جشنوارۀ تحلیل و نقد داستان کوتاه و رمان فارسی” از سال 1403، دو بخش رقابتیِ این سمپوزیوم هستند.
بخش پراهمیتتر و غیررقابتی نیز از این سال در دو عنوان “ادبیات داستانیِ آزاد” و “ همایش نظریههای نوین در ادبیات داستانی معاصر” برگزار میشود. منظور از ادبیات داستانیِ آزاد، آثاری است که در محدودۀ ادبیات داستانی بگنجند؛ اما تابع چارچوبهای مدیومی و متریالیِ مرسوم نوشتار و نشر و پخش آثار ادبیات داستانی نباشند. تابلوها و مجسمههای روایی و کتابهای دستساز و نوشتارهای داستانیِ خارج از عرفِ کاغذی و کتابی و پیدیافی یا هر شیء روایتگونه، به شرط غلبۀ نشانههای زبانی در نظام نشانگانیِ ابزار رواییِشان امکان شرکت در این بخش از سمپوزیوم را دارند. همایش نظریههای نوین در ادبیات داستانی معاصر نیز با هدف ارائۀ پژوهشها و نظریههای شرکتکنندگان در محورهای اصلیِ آن و بحث و تبادلنظر میان پژوهشگران و نظریهپردازان شرکتکننده و معرفی آثار تألیفیِ آنها برگزار میشود. محورهای اصلیِ این همایش: مطالعۀ فرم و ساختار در ادبیات داستانی، زیباییشناسیِ ادبیات داستانی معاصر فارسی، تشخیص هنر از صنعت در آثار ادبیات داستانی، تاریخنگاریِ ادبیات داستانیِ معاصر فارسی، متریالها و مدیومهای نوین در ادبیات داستانی، شیوههای نوین آموزشیِ هنر داستاننویسی، راهکارهای نوین در انتشار آثار ادبیات داستانی.
تمامیِ آثار و مقالات برگزیدۀ نهایی این سمپوزیوم در کتاب سال رسمی حیرت «سالنامۀ داستان خلاقانۀ سال(حیرت)» منتشر خواهند شد.
همچنین از سال 1403 به صورت دوسالانه، “بینال مجسمهسازی آوانگارد حیرت” از سوی پژوهشکدۀ فرهنگ و هنر معاصر حیرت برگزار میشود. این بینال با هدف معرفی هنرمندان مجسمهساز آوانگارد ایران و ایجاد بستر بحث و تبادلنظر تخصصی بین هنرمندان و منتقدین و تحلیلگران و نظریهپردازان و پژوهشگران حوزۀ هنر آوانگارد ایران برگزار میشود. ارائۀ سمینارها و پژوهشها و مجموعهمقالات تخصصی حول آثار برگزیدۀ این بینال از مهمترین اهداف آن است.
کاتالوگ آثار به همراه متن مقالات پیرامون آثار برگزیده در کتاب رسمی بینال مجسمهسازیِ آوانگارد حیرت منتشر خواهد شد.